भारतीय समाजाच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की ज्यांचे कार्य केवळ त्यांच्या आयुष्यापुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते विचार, चळवळ आणि मूल्यांच्या रूपाने पिढ्यान्-पिढ्या वाहत राहते. अशीच एक तेजस्वी, पण अत्यंत साधी, निष्ठावंत आणि संघर्षशील व्यक्तिमत्त्व म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विश्वासू सहकारी, आंबेडकरी चळवळीचे ज्येष्ठ नेते, लेखक आणि समाजसुधारक – वराळे गुरुजी.
वराळे गुरुजी यांचे जीवन म्हणजे बाबासाहेबांच्या विचारांची चालती-बोलती साक्ष होती. त्यांनी कधीही स्वतःला पुढे करून मोठेपणा मिरवला नाही; परंतु बाबासाहेबांच्या प्रत्येक संघर्षात, प्रत्येक आंदोलनात, प्रत्येक शैक्षणिक आणि सामाजिक प्रयत्नात ते सावलीसारखे उभे राहिले. म्हणूनच बाबासाहेबांच्या सहवासात राहून, त्यांच्या सांगातीने चाललेल्या या योद्ध्याचे जीवन समजून घेतले की आंबेडकरी चळवळीचा इतिहास अधिक जिवंत होतो.
सन १९३०, कर्नाटकातील धारवाड येथे घडलेला एक प्रसंग वराळे गुरुजींच्या जीवनात कायमचा कोरला गेला. त्या काळात वराळे गुरुजी व त्यांच्या पत्नी राधाबाई वराळे धारवाड येथे वास्तव्यास होते. याच काळात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि त्यांच्या पत्नी रमाबाई आंबेडकर यांच्याशी वराळे दाम्पत्याचा निकटचा सहवास घडून आला.
धारवाडच्या वस्तीगृहात राहणाऱ्या मुलांसाठी रमाईंनी स्वतःचे दागिने गहाण ठेवले. मातोश्री रमाई आंबेडकर स्वतः स्वयंपाक करून जेवण वाढत असत. त्या काळातील अस्पृश्यतेचे चटके सहन करणाऱ्या समाजासाठी हा केवळ प्रसंग नव्हता, तर माणुसकी, मातृत्व आणि समतेचा जिवंत अनुभव होता. राधाबाई वराळे यांना रमाईंच्या सहवासातून स्त्री म्हणून, कार्यकर्ती म्हणून आणि माणूस म्हणून जगण्याचा नवा दृष्टिकोन मिळाला.
रमाई आंबेडकर म्हणजे केवळ बाबासाहेबांची पत्नी नव्हे, तर संपूर्ण आंबेडकरी चळवळीची मूक प्रेरणा होत्या. त्यांच्या सहवासात राहून वराळे गुरुजींनी स्त्री-पुरुष समानतेचा अर्थ केवळ भाषणात नव्हे, तर प्रत्यक्ष जीवनात अनुभवला.
जातीभेदाविरोधातील अखंड संघर्ष
वराळे गुरुजी यांचे संपूर्ण आयुष्य जातीभेद, अन्याय आणि विषमतेविरोधातील संघर्षाला अर्पण केलेले होते. बाबासाहेबांच्या विचारांप्रमाणे “शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष” हेच त्यांच्या जीवनाचे सूत्र होते. त्यांनी जातीभेद हा केवळ सामाजिक प्रश्न नाही, तर मानवी अस्तित्वावरचा कलंक आहे, हे आपल्या कृतीतून दाखवून दिले.
गावागावात, वस्तीवस्तीमध्ये जाऊन त्यांनी लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले. समाजाने आत्मसन्मानाने जगले पाहिजे, अन्यायाविरोधात आवाज उठवला पाहिजे, हे त्यांनी सातत्याने सांगितले. त्यांचा संघर्ष कधीही हिंसक नव्हता; तो संविधानाच्या चौकटीत राहून, विवेकाने आणि बुद्धीने केला जाणारा संघर्ष होता.
माईसाहेब आंबेडकर यांचा सहवास
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या दुसऱ्या पत्नी डॉ. सविता आंबेडकर (माईसाहेब) यांचाही सहवास वराळे गुरुजींना लाभला. माईसाहेब या केवळ बाबासाहेबांच्या जीवनसाथी नव्हत्या, तर त्या त्यांच्या वैचारिक, बौद्धिक आणि आरोग्यविषयक जीवनाच्या कणा होत्या.
माईसाहेबांच्या सहवासात वराळे गुरुजींनी आधुनिक विचार, शिस्त, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक जबाबदारी यांचे महत्त्व अधिक गहिरेपणाने समजून घेतले. बाबासाहेबांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात माईसाहेबांनी घेतलेली काळजी, त्याग आणि समर्पण हे वराळे गुरुजींसाठी आयुष्यभर प्रेरणादायी ठरले.
पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी आणि शैक्षणिक कार्य
बाबासाहेबांनी स्थापन केलेल्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीच्या माध्यमातून वराळे गुरुजींनी शैक्षणिक क्षेत्रात भरीव कार्य केले. शिक्षणाशिवाय समाजाचा उद्धार शक्य नाही, हा बाबासाहेबांचा विचार त्यांनी अक्षरशः उराशी बाळगला.
शाळा, महाविद्यालये, वसतिगृहे यांच्या माध्यमातून वंचित, उपेक्षित आणि दलित समाजातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची दारे उघडून देण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम घेतले. अनेक पिढ्यांचे भविष्य घडवण्याचे कार्य त्यांनी शांतपणे, निस्वार्थपणे केले.
*सामाजिक व सांस्कृतिक कार्य*
वराळे गुरुजी यांचे कार्य केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी सामाजिक आणि सांस्कृतिक चळवळींना देखील दिशा दिली. आंबेडकरी विचारांवर आधारित सांस्कृतिक कार्यक्रम, प्रबोधनात्मक व्याख्याने, मेळावे, जयंती-उत्सव यांद्वारे समाजात जागृती निर्माण केली.
संस्कृती ही केवळ करमणूक नसून समाजा बदलाचे प्रभावी साधन आहे, हे त्यांनी ओळखले होते. म्हणूनच त्यांच्या कार्यात साहित्य, विचार आणि संस्कृती यांचा सुंदर संगम दिसून येतो.
आंबेडकर कुटुंबाशी जिव्हाळ्याचे संबंध
वराळे गुरुजी आणि त्यांच्या संपूर्ण वराळे परिवाराचे संपूर्ण आंबेडकर कुटुंबाशी अत्यंत जिव्हाळ्याचे, आपुलकीचे संबंध होते. हे संबंध केवळ औपचारिक नव्हते, तर कुटुंबीयांसारखे होते. सुख-दुःखात, संघर्षात आणि यशातही हे नाते टिकून राहिले.
बाबासाहेबांच्या विचारांशी निष्ठा, प्रामाणिकपणा आणि समर्पण यामुळेच वराळे गुरुजींना हा मान मिळाला. आंबेडकरी चळवळीतील अनेक कार्यकर्त्यांसाठी ते विचारांचे पालक होते.
‘डॉ. आंबेडकरांच्या सांगाती’ : एक जिवंत दस्तऐवज
वराळे गुरुजींनी लिहिलेले ‘डॉ. आंबेडकरांच्या सांगाती’ हे पुस्तक म्हणजे केवळ आठवणींचा संग्रह नाही, तर आंबेडकरी चळवळीचा जिवंत इतिहास आहे. बाबासाहेबांच्या सहवासातील अनुभव, संघर्ष, विचार आणि मानवी पैलू या पुस्तकातून प्रामाणिकपणे उलगडतात.
या पुस्तकामुळे बाबासाहेबांचे व्यक्तिमत्त्व अधिक जवळून समजते. इतिहासाच्या पानांत न सापडणाऱ्या अनेक घटना, प्रसंग आणि भावनिक क्षण या पुस्तकात जिवंत होतात.
*आजच्या पिढीसाठी संदेश*
आज संविधानाच्या अमृतमहोत्सवी काळात वराळे गुरुजींचे जीवन आणि कार्य अधिक महत्त्वाचे ठरते. त्यांनी दाखवलेला मार्ग म्हणजे संविधाननिष्ठ, समतावादी आणि मानवतावादी मार्ग आहे. आजच्या तरुण पिढीने हा वारसा केवळ स्मरणात नव्हे, तर कृतीत उतरवणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
वराळे गुरुजी ची आठवण करण्याचा दिवस नाही, तर आंबेडकरी विचारांची पुनःप्रतिज्ञा करण्याचा दिवस आहे. बाबासाहेबांच्या सांगातीने चाललेल्या या निष्ठावंत योद्ध्याचे जीवन आपल्याला सांगते की संघर्ष मोठा असला तरी निष्ठा, संयम आणि संविधानाच्या चौकटीत राहून समाजबदल घडवता येतो.
वराळे गुरुजी अमर आहेत – त्यांच्या विचारांत, त्यांच्या कार्यात आणि आंबेडकरी चळवळीच्या प्रत्येक श्वासात.
