इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे गाजतात, तर काही व्यक्तिमत्त्वे इतिहास घडवतात. काहींची नावे सुवर्णाक्षरांनी लिहिली जातात, तर काहींचे अस्तित्वच इतिहासाला दिशा देते. रमाई आंबेडकर या दुसऱ्या प्रवाहातील व्यक्तिमत्त्व होत्या. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तेजस्वी विचारांच्या मागे उभी असलेली ही शांत शक्ती, सामाजिक क्रांतीची न दिसणारी पण अत्यंत निर्णायक मशाल होती. रमाई म्हणजे केवळ बाबासाहेबांची पत्नी नव्हे; त्या म्हणजे दुःखाला धैर्यात रूपांतर करणारी स्त्री, अन्यायाला सहन न करता विचारात बदल घडवणारी माता आणि दलित-वंचित समाजाच्या मुक्तीसाठी स्वतःचे आयुष्य अर्पण करणारी संघर्षयोद्धा. आज रमाई आंबेडकर जयंती साजरी करताना प्रश्न उभा राहतो, आपण रमाईंना किती समजून घेतले आहे? त्यांच्या जीवनातील त्याग, वेदना आणि संघर्षाला किती न्याय दिला आहे?
रमाईंचे बालपण म्हणजे गरिबी, उपेक्षा आणि सामाजिक अन्याय यांचे जिवंत चित्र होते. जातीय व्यवस्थेच्या बेड्या, स्त्री म्हणून दुय्यम स्थान आणि आर्थिक अभाव, या तिहेरी संकटात रमाईंचे आयुष्य घडले. परंतु या परिस्थितीने त्यांना मोडले नाही; उलट त्यांच्या मनात संघर्षाची मशाल पेटवली. बाबासाहेबांशी विवाहानंतर रमाईंचे आयुष्य अधिक कठीण झाले. बाबासाहेबांचे जीवन म्हणजे सततचा अभ्यास, आंदोलन, प्रवास आणि सामाजिक संघर्ष. त्या संघर्षाच्या प्रत्येक टप्प्यावर रमाईंचा वाटा होता पण तो वाटा इतिहासाने फारसा नोंदवला नाही. रमाईंचा संघर्ष हा मंचावरचा नव्हता; तो घरातला होता. बाबासाहेबांच्या आंदोलनासाठी आवश्यक असलेली आर्थिक व्यवस्था सांभाळताना रमाईंनी स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवल्या. घरातील दागिने विकले, उपाशी राहिल्या, अपमान सहन केला; पण बाबासाहेबांच्या विचारांवर कधीही प्रश्नचिन्ह लावले नाही. त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठी शोकांतिका म्हणजे त्यांच्या मुलांचे अकाली निधन. मातृत्वाचा आनंद मिळण्याआधीच त्यांना संततीच्या मृत्यूचे दुःख सहन करावे लागले. एका आईसाठी यापेक्षा मोठे दुःख कोणते असू शकते? पण रमाईंनी बाबासाहेबांच्या कार्यात खंड पडू दिला नाही. त्यांच्या अश्रूंमध्येही सामाजिक क्रांतीचे स्वप्न जिवंत होते.
रमाईंचे जीवन म्हणजे एका स्त्रीच्या वेदनांचा इतिहास नाही; तो सामाजिक अन्यायाविरुद्धचा मौन बंडखोरीचा इतिहास आहे. भारतीय समाजात स्त्रीला नेहमीच सहनशीलतेचे प्रतीक मानले गेले. पण रमाईंनी सहनशीलतेला संघर्षाची दिशा दिली. त्यांनी कधीही सार्वजनिक मंचावर भाषणे दिली नाहीत; पण त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक निर्णय हा स्त्रीस्वातंत्र्याचा घोष होता. आज स्त्री सक्षमीकरणाच्या चर्चा मोठ्या प्रमाणावर होतात पण रमाईंचे जीवन सांगते की, स्त्री सक्षमीकरण म्हणजे केवळ अधिकारांची भाषा नाही; ते त्याग, आत्मसन्मान आणि संघर्ष यांचे मिश्रण आहे. रमाई म्हणजे भारतीय स्त्रीवादी चळवळीतील दुर्लक्षित अध्याय. त्यांचे योगदान नोंदवले गेले असते, तर भारतीय स्त्रीवादी विचारांना अधिक व्यापक सामाजिक अधिष्ठान मिळाले असते. दलित चळवळ म्हणजे केवळ राजकीय आंदोलन नाही; ती मानवी प्रतिष्ठेची लढाई आहे. बाबासाहेबांनी या लढाईला वैचारिक अधिष्ठान दिले; पण त्या विचारांना भावनिक आधार रमाईंनी दिला. बाबासाहेबांच्या आंदोलनामुळे समाजात मोठ्या प्रमाणावर विरोध झाला. त्या विरोधाचा सामना करताना रमाईंना सामाजिक बहिष्कार, अपमान आणि उपेक्षा सहन करावी लागली. पण त्यांनी कधीही आपल्या भूमिकेत तडजोड केली नाही. दलित समाजातील महिलांसाठी रमाईंचे जीवन एक दीपस्तंभ ठरले. आज दलित चळवळीत महिलांचा वाढता सहभाग हा रमाईंच्या त्यागाचा परिणाम आहे, हे विसरता येणार नाही.
भारतीय इतिहास लेखनात स्त्रियांचे योगदान अनेकदा दुर्लक्षित राहिले आहे. रमाईंचे जीवन हे त्याचे ज्वलंत उदाहरण आहे. बाबासाहेबांवर अनेक ग्रंथ लिहिले गेले; पण रमाईंच्या योगदानावर फारसा प्रकाश टाकला गेला नाही. हा विस्मरण केवळ ऐतिहासिक नाही; तो सामाजिक मानसिकतेचा परिणाम आहे. समाजाने नेहमीच पुरुषांच्या नेतृत्वाला महत्त्व दिले; पण त्या नेतृत्वामागील स्त्रीच्या त्यागाकडे दुर्लक्ष केले. रमाईंच्या जीवनाचा अभ्यास म्हणजे भारतीय समाजाच्या या मानसिकतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणे होय. आज भारतीय समाजात जातीय विषमता, आर्थिक असमानता आणि स्त्रीविरोधी मानसिकता अजूनही अस्तित्वात आहे. संविधानाने समानता दिली असली तरी सामाजिक वास्तव अजूनही असमानतेने भरलेले आहे. अशा परिस्थितीत रमाईंचे जीवन आपल्याला सांगते की, क्रांती ही केवळ घोषणांनी होत नाही; तर ती त्यागातून जन्मते. ते सांगते, संघर्ष हा केवळ रस्त्यावरचा नसतो; तो घरातही असतो. ते सांगते, स्त्री ही केवळ सहकारी नसते; ती परिवर्तनाची शक्ती असते. आजची तरुण पिढी आधुनिकतेकडे झुकत आहे, पण त्या आधुनिकतेला सामाजिक न्यायाची जोड देणे आवश्यक आहे. रमाईंचे जीवन हे शिकवते की सामाजिक परिवर्तन हे दीर्घकालीन आणि सातत्यपूर्ण संघर्षातून घडते. रमाई आंबेडकर म्हणजे केवळ बाबासाहेबांच्या जीवनातील एक अध्याय नव्हे; त्या भारतीय सामाजिक क्रांतीच्या इतिहासातील एक अपरिहार्य शक्ती होत्या. त्यांच्या त्यागाशिवाय बाबासाहेबांचे कार्य इतके व्यापक झाले असते का, हा प्रश्न आजही समाजाला विचार करायला भाग पाडतो. रमाईंचे जीवन म्हणजे एका स्त्रीचे दुःख नाही; ती भारतीय समाजाच्या परिवर्तनाची गाथा आहे.
आज रमाई आंबेडकर जयंतीनिमित्त आपण केवळ हार अर्पण करून थांबू नये. तर आपण स्वतःला प्रश्न विचारला पाहिजे, “आपण बाबासाहेबांचे विचार जगतो आहोत का? आपण रमाईंच्या त्यागाचा सन्मान करतो आहोत का? आपण समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत न्याय पोहोचवत आहोत का?“ जर उत्तर ‘नाही’ असेल, तर रमाईंची जयंती केवळ औपचारिक ठरेल. म्हणून आज गरज आहे, जातिव्यवस्थेविरुद्ध निर्भीड लढ्याची, स्त्रीदास्याविरुद्ध विचारांची, आर्थिक अन्यायाविरुद्ध संघटित संघर्षाची आणि बाबासाहेबांच्या विचारांना सामाजिक व्यवहारात उतरवण्याची. रमाईंचा खरा सन्मान म्हणजे, दलित, वंचित आणि स्त्रियांच्या स्वाभिमानासाठी उभे राहणे. रमाईंची खरी जयंती म्हणजे, समानतेचा विचार प्रत्यक्ष जीवनात उतरवणे. रमाईंची खरी श्रद्धांजली म्हणजे, अन्यायाविरुद्ध मौन तोडणे. तर चला आज आपण संकल्प करू या “रमाईंच्या त्यागाला शब्द नव्हे, कृती देऊ!”; “बाबासाहेबांचे विचार केवळ पुस्तकात नव्हे, समाजात उतरवू!”; “जात, लिंग आणि वर्गाच्या भिंती पाडून समतेचा भारत घडवू!” कारण रमाई आंबेडकर म्हणजे केवळ इतिहास नाही तर ती, त्या वर्तमानाची जाणीव आणि भविष्यातील दिशा आहेत.
रमाई आंबेडकर यांचे जीवन म्हणजे संघर्ष, त्याग आणि सामाजिक न्यायाची अमर गाथा. त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना आपण केवळ शब्दांनी श्रद्धांजली देऊ नये; तर त्यांच्या विचारांना कृतीत उतरवण्याची प्रतिज्ञा करावी. रमाईंच्या त्यागातून प्रेरणा घेऊन बाबासाहेबांच्या विचारांनी समाज घडवू या, हीच त्यांच्या स्मृतींना खरी आदरांजली! समानता, स्वाभिमान आणि मानवतेच्या मूल्यांसाठी आयुष्य अर्पण करणाऱ्या रमाई आंबेडकर यांच्या जयंती निमित्त सर्वांना क्रांतिकारी शुभेच्छा!
